Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

523031481

niedziela, październik 22, 2017

Poczuj... pałuckie klimaty



"Jeśli ktoś znajdzie się na Pałukach

Nad jezior noc spędzi wśród gwiazd
Fale do snu go będą kołysać
Pieśń o szczęściu opowie mu wiatr"
Gabriel Leśniewski










Pałuckie klimaty…
Pałuczanie swoją gwarą i tradycyjną kulturą ludową nawiązywali zarówno do północnej Wielkopolski, jak i innych sąsiednich regionów. Wystarczy tutaj przyjechać, aby przekonać się, że do tej pory zachowali niektóre elementy swoich tradycji. Pałuki szczycą się bogatą twórczością ludową – mieszkańcy nadal wykonują charakterystyczne kropidła wielkanocne oraz ozdoby z papierowych kwiatów. Tradycje sztuki ludowej popularyzują obecnie ośrodki mieszczące się w Kcyni, Szubinie, Wągrowcu i Żninie. Ważną rolę odgrywają w tym miejscowe domy kultury oraz szereg działających przy nich kół, pracowni, klubów seniora, itp.

Budownictwo
Do połowy XIX w. na Pałukach budynki wznoszono z drewna. Dla regionu typowe były podcieniowe domy z ozdobnymi szalowaniami szczytów i drzwi oraz drewniane kościoły z charakterystycznymi wieżyczkami i sygnaturkami. Na początku XX w. budynki mieszkalne wznoszono z gliny (pecy). Coraz częściej też zaczęto wykorzystywać paloną cegłę.

Przy budowie drewnianych chat bale łączono na tzw. rybi ogon. Niezwykle rzadko wykorzystywano tu konstrukcję sumikowo-łątkową. Chałupy najczęściej wznoszono z podcieniem od strony szczytowej. Na przestrzeni XIX w. zrezygnowano z podcieni. Najczęściej zabudowywano je częściowo lub całkowicie, co pozwalało stworzyć dodatkowe pomieszczenie.

Pałucka chałupa składała się z izby głównej, przedsionka oraz kuchni. W kuchni, której podłogę stanowiło klepisko, był duży piec z okapem. Piec do wypieku chleba znajdował się w przedsionku. Izba główna pełniła rolę sypialni. Pałucka izba była prawie kwadratowa, dość obszerna i wybielona wapnem, a później z użyciem barwnych farbek. Piec i kominek bywał dość wysoki i bielony.

Budynki gospodarcze wznoszono najczęściej z gliny, a w bogatszych gospodarstwach – z wypalanej cegły. Najstarsze stodoły miały konstrukcję wieńcową na rybi ogon, późniejsze – konstrukcję szkieletową szalowaną deskami.

Zarówno w budynkach mieszkalnych jak i gospodarczych dachy były dwuspadowe, konstrukcji krokwiowej. Najczęściej kryto je słomą. Na Pałukach przeważały zagrody na planie kwadratu lub prostokąta. Zagrodę tworzył budynek mieszkalny, stodoła oraz budynki gospodarcze.

Przykładem tradycyjnego budownictwa z II poł. XVIII w. jest chata stojąca na terenie rezerwatu archeologicznego w Biskupinie. Przeniesiono ją ze wsi Biskupin. Obok chaty znajduje się rekonstrukcja studni z żurawiem i tradycyjna pasieka z ulami.

 



Sztuka i zdobnictwo
Rolniczy charakter regionu i konieczność samowystarczalności gospodarzy sprawiły, iż na Pałukach jeszcze do II wojny światowej rozwijały się rzemiosła i rękodzieło artystyczne.

Dekoracją drewnianych budynków były ozdobne detale, wykonywane przez kowali, w tym zawiasy, zamki, kraty, chorągiewki – wiatrowskazy.

Bogato zdobiono wnętrza chat. Do dekoracji ścian używano własnej produkcji szablonów lub stempli oraz przedmiotów o charakterze sakralnym z najbarwniejszym ołtarzykiem domowym ze świętymi figurami, bogato zdobionymi ręcznie wykonanymi ozdobami ze słomy, papieru, kolorowej bibułki, suszonych kwiatów, nici, drutu, patyczków oraz pałuckie rózgi – bibułkowe kwiaty z drutu i patyczków. Krawędzie półek ozdabiane były papierowymi paskami, wycinanymi w ząbki i misterne, ażurowe wzory. Podobnie wycinano papierowe firanki. Pod powałą izby zawieszano kolorowe pająki, które były symbolem dostatku (im większy, tym gospodarz był bogatszy). Najbardziej strojny był pałucki pająk łańcuszkowy, zbliżony formą do kościelnego dzwonu. Pająki przybierały też kształt wielokąta, gwiazdy, kuli. Charakterystyczne dla pałuckiej chaty były kropidła. Formą przypominały one wielkanocne palmy i zachwycały żółto-brunatnymi kolorami. Zawieszano je na drzwiach lub ustawiano dla dekoracji w glinianych wazonach wypełnionych piaskiem.

Typowym elementem wykorzystywanym w zdobieniu wnętrz były ręcznie wykonywane kwiaty. Na Pałukach była to róża prawdziwa, róża płaska, georginia, aster i bez. Z kwiatów wykonywano bukiety, rózgi, wianki i ramki do obrazów.

Rózgi najczęściej wykonywane były z róży płaskiej, róży prawdziwej i georginii. Wykorzystywano je do przystrajania świętych ołtarzyków domowych (z obu stron świętych figurek i krzyża), umieszczano pomiędzy świętymi obrazami lub wsuwano za ramy wiszących obrazów odchylonych górą od ściany.

Wianek najczęściej wykonywany był z róży płaskiej. Służył do ozdabiania świętych obrazów i wiszącego krzyża. Podkreślał znaczenie wizerunków i nadawał też wzorzystości ścianom.

Obrazy ozdabiano natomiast ramkami. Do drutu wygiętego w kształcie prostokąta przymocowywano obok siebie kwiaty (róża płaska) jednego rodzaju i koloru.

Izby zdobiły bukiety ze zbóż, upiększane bibułkowymi kwiatami oraz ptaszki z drewna lub wydmuszek.

Głównym celem większości wyrobów było zaspakajanie codziennych potrzeb. Powszechne było plecionkarstwo. Koszyki zwracały uwagę formą i rozwiązaniami dekoracyjnymi, np. łączeniem wikliny różnych kolorów i grubości. Ze słomy wyplatano przedmioty użytkowe: ule, kapelusze, pierścionki, bransoletki, kasetki, a także tzw. „plotki” – ozdoby kapeluszy, zapinki do koszul wręczane chłopcom przez dziewczyny na zakończenie żniw.

Garncarstwo na Pałukach zanikło na przełomie XIX/XX w. Charakterystycznym elementem nieszkliwionych naczyń użytkowych – dzbanków, mis, był wykonywany palcem ornament z rytmicznie ułożonych, poziomych bruzd.

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów dorobku kulturowego Pałuk jest rzeźba w drewnie. Najczęściej wykonywano świątki do ołtarzyków domowych, kapliczek, kościołów, krzyże przydrożne. Cechowała je dekoracyjność zgodna z zasadami ludowej estetyki. Powszechne były rzeźby Chrystusa Ukrzyżowanego, frasobliwego, św. Rocha, św. Rozalii, św. Wawrzyńca, św. Nepomucena, rzadsze – Matki Boskiej Bolesnej, piety. Izby często zdobiono obrazami z wizerunkami tych samych świętych i Madonny, pochodzącymi z warsztatów częstochowskich z XIX i pocz. XX w.

Sztuka ludowa Pałuk w poł. XX w. była w zaniku. Współcześnie prawie wszystkie jej dziedziny (z wyjątkiem garncarstwa) znajdują kontynuatorów.

Strój pałucki
Ciemne spodnie wpuszczone w buty (kropusy), biała koszula, granatowy kaftan bez rękawów, czerwony pas… tak wyglądał odświętnie ubrany Pałuczanin.

Inne charakterystyczne elementy stroju męskiego to czarny filcowy kapelusz (ryjok), ozdobiony czerwoną wstążką i bukiecikiem papierowych kwiatów, czerwona jaka (kamizelka z rękawami) oraz granatowa sukmana używana jako nakrycie wierzchnie. Buty świąteczne były czarne i sięgały do kolan.

Świąteczny strój kobiecy stanowiła biała płócienna koszula z haftem na stójce oraz mankietach, do której zakładano białą haftowaną kryzę. Dziewczęta nosiły granatowy lub czarny gorset z aksamitu bądź wełny. Jego brzegi zdobiła czerwona tasiemka. Stroju mężatki dopełniał: fioletowy, brązowy, granatowy, ciemnozielony lub czarny kabat z aksamitu lub wełny, wykończony na brzegach układanym w drobne fałdy materiałem. Najstarsze spódnice szyto z ciemnej pasiastej tkaniny wełnianej. Po I wojnie światowej spódnice zaczęto szyć także z materiałów fabrycznych w kolorach bordowym, zielonym, granatowym lub czarnym. Na spódnicę zakładano bawełniany fartuch w prążki, zazwyczaj czerwono- białe, z białym haftem na brzegach. Zdarzały się również fartuchy haftowane z białego tiulu. Noszono haftowane halki: płócienną - białą i flanelową – czerwoną (tzw. piekielnicę). Ozdobą stroju kobiecego były czerwone korale.

Najbardziej charakterystycznym elementem kobiecego stroju były haftowane czepce. Mężatki w połowie XIX wieku nosiły czepce płócienne, a na początku XX wieku pojawiły się haftowane czepce tiulowe z początkowo krótkimi, a potem długimi wiązanymi bandami. Dziewczęta natomiast zakładały wianki wykonane z kwiatów. Na co dzień kobiety miały na głowach wiązane chustki.

Kobiety nosiły wysokie sznurowane buty na obcasie. Zgodnie z przyjętym zwyczajem mężatkom nie obcinano włosów. Czesały się one w steczuszkę (przedziałek) pośrodku głowy, a długie włosy upinały w kłódkę lub kiksę czyli rodzaj ósemki z warkoczy. Dziewczęta splatały włosy w warkocze.


Haft
Haft pałucki jest bardzo charakterystyczny – jednokolorowy, biały na białym lub szarym płótnie. Wyłącznie haft na czerwonych halkach (tzw. piekielnicach) wykonywano kolorem czarnym.

Haftem ozdabiano strój kobiecy (czepce, kryzy, halki oraz fartuchy). Współcześnie haft wykorzystywany jest do ozdabiania obrusów, serwetek, bieżników oraz pościeli. Przy wielu ośrodkach kultury działają koła hafciarskie, których członkinie wykonują przepiękne dzieła, a co najważniejsze – uczą tej sztuki kolejne pokolenia.

Pomimo różnych podziałów administracyjnych, mieszkańcy regionu zachowali poczucie więzi regionalnej i lokalny patriotyzm. Na terenie Pałuk każdego roku organizowany jest cykl imprez pod hasłem Cztery pory roku na Pałukach:

    •  WIOSNA NA PAŁUKACH w Szubinie
    •  LATO NA PAŁUKACH w Wągrowcu
    •  JESIEŃ NA PAŁUKACH w Żninie
    •  ZIMA NA PAŁUKACH w Mogilnie

Organizatorem Jesieni na Pałukach jest Żniński Dom Kultury. Jest to najstarsza i największa tego typu impreza w Polsce Północnej. W jej ramach odbywa się Zjazd Twórców Ludowych, Jarmark Sztuki Ludowej oraz Przegląd Kapel i Gawędziarzy Ludowych. Każdego roku w zjazdach tych uczestniczą twórcy z Kujaw, Krajny, Kaszub, Borów Tucholskich, Ziemi Chełmińskiej i Dobrzyńskiej, Wielkopolski oraz oczywiście Pałuk. Jednocześnie do Żnina zjeżdżają rzesze turystów zafascynowanych rękodziełem i kulturą ludową. Wydarzenie harmonijnie łączy wszystkie rodzaje ludowej twórczości, popularyzując folklor wśród wielopokoleniowej publiczności. Kończy je występ gwiazdy, która inspiracje do swojej twórczości czerpie ze sztuki ludowej.

Impreza, która początkowo miała charakter typowo kulturalny, integruje od lat środowisko. W ostatnim czasie, wraz z rosnącym znaczeniem turystyki kulturowej, zmienia się jej charakter. Dziś jest wydarzeniem turystycznym, które stanowi wyjątkową okazję do zaprezentowania sztuki ludowej i tradycji różnych regionów etnograficznych wchodzących w skład województwa kujawsko – pomorskiego oraz historycznej Wielkopolski. Od kilku lat systematycznie wzrasta również liczba wystawców, którzy choć nie są typowymi twórcami, inspirację do swoich prac czerpią ze sztuki ludowej.

Kontakt

Informacja Turystyczna
Plac Wolności 20, 88-400 Żnin
tel. 52 303 14 81
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Informacja Turystyczna
przy MA w Biskupinie
tel. 690 075 041
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Mapa dojazdu

Scroll to top